Trong việc điều hành một tổ chức, không phải lúc nào lãnh đạo/quản lý cũng vận hành tổ chức trong cùng một trạng thái, nhịp độ. Có những giai đoạn mọi thứ diễn ra tương đối ổn định, tăng trưởng đều, tổ chức có thời gian để tối ưu, đầu tư dài hạn. Nhưng cũng có lúc mọi thứ cần diễn ra với nhịp điệu nhanh, mọi quyết định được đưa ra cực nhanh chóng, chỉ một quyết định chậm trễ hay một ưu tiên sai lầm có thể khiến cả tổ chức phải trả giá đắt, nhất là trong thời buổi “cá nhanh nuốt cá chậm” như hiện nay.
Ben Horowitz gọi hai trạng thái ổn định là Peacetime và trạng thái “cuồng hoá” là Wartime. Không phải chỉ là một phép ẩn dụ kích thích người nghe, mà còn để nhấn mạnh rằng: cách lãnh đạo, ra quyết định một cách hiệu quả trong peacetime có thể trở thành sai lầm chết người, quả tạ trong wartime và ngược lại.
Peacetime: tổ chức có thời gian “tích luỹ nội công”
Peacetime là trạng thái mà nhiều lãnh đạo luôn mong muốn, khi đó:
- Thị trường tương đối ổn định
- Doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh nhất định
- Doanh thu, dòng tiền và niềm tin đang được duy trì và phát triển
Trong peacetime, vai trò của lãnh đạo không phải là “ra trận mỗi ngày”, mà là:
- Xây nền tảng: con người, quy trình, văn hóa
- Trao quyền thay vì kiểm soát vi mô
- Tối ưu dài hạn, chấp nhận thử nghiệm và sai nhỏ
- Tạo môi trường để đội ngũ học hỏi, sáng tạo, và trưởng thành
- Các quyết định có thể được đưa ra chậm, cân nhắc nhiều
Đây là giai đoạn mà tổ chức “tích lũy nội công”. Cũng giống như Đen Vâu nói “Con gấu kiếm ăn đủ thì nó mới có thể ngủ đông”. Và điều quan trọng là những gì được xây trong peacetime sẽ quyết định khả năng sống sót trong wartime, muốn hoà bình thì phải chuẩn bị cho chiến tranh.
Wartime: Disruption - chạy hoặc chết 
Wartime không nhất thiết phải là khủng hoảng tài chính hay sụp đổ thị trường một cách ồn ào. Khi kết hợp với DITS, wartime có thể đến rất âm thầm khi hệ thống vẫn ổn, quy trình vẫn mượt mà, KPI ngắn hạn vẫn đạt nhưng:
- Một đối thủ mới làm thay đổi hoàn toàn cuộc chơi (Grab vs. Taxi truyền thống)
- Công nghệ thay đổi nhanh hơn khả năng thích nghi của tổ chức
- …
Trong wartime, luật chơi thay đổi:
- Tốc độ quan trọng hơn sự hoàn hảo
- Kết quả quan trọng hơn quy trình
- Tập trung tuyệt đối vào một vài mục tiêu sống còn
- Không phải ai cũng đồng thuận, nhưng phải rõ người chịu trách nhiệm
- Các quyết định được đưa ra nhanh chóng (dễ bị sai), và cần cơ chế phản ứng nhanh khi quyết định sai.
Nghe có vẻ khắc nghiệt, nhưng thực tế là: nếu vẫn giữ tư duy “từ từ rồi tính” trong lúc tổ chức đang suy sụp dần, thì đó không phải là nhân văn, mà là né tránh trách nhiệm và là một cái chết được báo trước.
Sai lầm lớn nhất là nhận diện nhầm trạng thái
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong lãnh đạo là đánh giá sai trạng thái tổ chức từ đó dẫn đến việc phản ứng không đúng với tình trạng hiện tại của tổ chức.
- Doanh nghiệp đang wartime, nhưng lãnh đạo vẫn:
- Họp dài, chờ đủ ý kiến
- Ưu tiên roadmap dài hạn
- Né quyết định khó vì sợ “ảnh hưởng văn hóa”
- Ngược lại, doanh nghiệp đang peacetime, nhưng lại:
- Vận hành như lúc khủng hoảng
- Luôn trong trạng thái căng thẳng
- Đốt năng lượng đội ngũ cho những “trận chiến tưởng tượng”
Cả hai đều nguy hiểm. Wartime kéo dài sẽ làm tổ chức kiệt sức. Peacetime bị quản trị như wartime sẽ khiến người giỏi rời đi.
Liên hệ một chút đến lịch sử Việt Nam. Trong thời chiến đất nước đứng trước nguy cơ sinh tồn, các quyết định cần nhanh chóng, Chủ tịch nước và bộ máy chỉ huy cần tập rtung quyền lực rất cao để có thể: ra quyết định nhanh, điều động và phân bổ nguồn lực ngay tức thì,… Trong bối cảnh đó việc hội họp kéo dài hay chờ đồng thuận đồng nghĩa với thất bại. Hay trong quyển “Một Đời Thương Thuyết” của Giáo sư Phan Văn Trường cũng nói, khi ông được giao nhiệm vụ đi đám phán các hợp đồng, ông luôn có lợi thế hơi các đối thủ vì ông được trao quyền để ra các quyết định ngay trên bàn đàm phán trong khi các đối thủ phải họp và xin ý kiến của lãnh đạo. Nhờ vậy ông thắng rất nhiều dự án lớn và đưa công ty của ông trở thành một trong những công ty lớn nhất thế giới trong ngành.
Lãnh đạo cần biết khi nào cần đổi mode
Wartime hay Peacetime không nói lên doanh nghiệp “tốt” hay “xấu”, nó chỉ phản ánh bối cảnh hiện tại.
Nhà lãnh đạo hiệu quả không phải người lúc nào cũng quyết liệt, cũng không phải người lúc nào cũng mềm mỏng. Lãnh đạo/quản lý cần:
- Nhận diện đúng trạng thái tổ chức
- Dám, biết thay đổi phong cách lãnh đạo theo bối cảnh
- Và kịp quay lại peacetime trước khi tổ chức kiệt sức
References